In Doorn (locatie) ligt het grootste arboretum van Nederland en ik had er tot voor kort nog nooit van gehoord. Dat leek mij een reden om het eens te bezoeken en dan is de herfst een mooie tijd. Het Von Gimborn Arboretum is 27 hectare groot. Het arboretum was tot voor kort nog van de Universiteit Utrecht, maar die heeft het overgedragen aan de pas gevormde Stichting Von Gimborn Arboretum. Deze stichting wil er serieus werk van maken om het arboretum te behouden en het te verbeteren, zodat het ook in de toekomst een goede kans heeft op behoud. Daarvoor zijn veel vrijwilligers nodig, want zox92n arboretum onderhouden is een heel werk.

Ik vond het interessant om in dit arboretum rond te lopen en zoveel verschillende bomen te zien. Het gaat hier niet zozeer om de architectonische schoonheid van het park, maar vooral om de bomen op zichzelf. Het is echt een x91verzamelingx92. Verbazingwekkend dat er zoveel verschillende bomen zijn!

Maar wat mij ook interesseerde was: waarom doet iemand dit? Wie is de man geweest achter dit arboretum. Ik heb een beetje gezocht en wat antwoorden gevonden, maar niet de diepere drijfveren van de heer Von Gimborn. De achtergronden die ik vond leidden naar Zevenaar, naar de voormalige inktfabriek H. von Gimborn N.V. Het blijkt dat de oorsprong van deze fabriek ligt in een apotheek in Emmerik, net over de Duitse grens. Deze apotheek werd opgericht in 1722 en in 1757 overgenomen door Matthias von Gimborn. In 1822 werd de naam gewijzigd in Adler-apotheek, nu nog aanwezig in Emmerik, zie de website. Honderd jaar later beheert kleinzoon Heinrich von Gimborn (1830 x96 1893) de apotheek, maar hij wil kennelijk wat meer. Dus richt hij in 1855 een chemische en farmaceutische fabriek op, die, naast de apotheek, op grotere schaal geneesmiddelen gaat maken. In 1879 verkoopt hij de apotheek en concentreert hij zich op de fabriek.

Heinrich had twee zoons, August en Max (1872 -1964); deze zouden ruzie hebben gekregen en gingen omstreeks 1900 uit elkaar. August deed de zaken in Duitsland, Max kwam naar Nederland, eerst naar x92s Heerenberg, daarna naar Zevenaar, alwaar hij in 1907 begon met een farmaceutische fabriek. Naast geneesmiddelen werden daar haarwaters, Eau de cologne, inkten en kleefstoffen gemaakt, toen allemaal gebruikelijke apothersproducten. Geleidelijk werd inkt het hoofdproduct; later kwam daar plakgom (Gim-gom) bij. Hele generaties hebben leren schrijven uit een Gimborn inktpotje.

Max was een sociaal werkgever en daarnaast natuur- en schoonheidsliefhebber; dus begon hij met de aanleg van een publieke tuin voor zijn personeel in Zevenaar. Hij liet een ontwerp maken voor het park en begon coniferen te verzamelen. Maar die deden het niet goed op de klei van de Liemers, dus zocht Max een betere plek, en kwam terecht in Doorn, waar hij, in 1924, maar liefst 47 hectare kocht. Hij gaf de landschapsarchitect Bleeker (1882 x96 1956) opdracht om hier een tuin met arboretum te ontwerpen. Het parkje in Zevenaar schonk hij aan de gemeente Zevenaar; deze Gimbornhof is er nog. Helaas was de 47 ha in Doorn voor Max een maatje te groot, vooral toen er een beurscrisis kwam in 1929/1930. Daardoor werd slechts de helft van zijn grond met coniferen beplant. Het arboretum werd, na Maxx92 dood in 1964, gelegateerd aan de Universiteit van Utrecht, die het nog een beetje uitbreidde naar de huidige 27 ha.

Helaas ben ik niets te weten gekomen over de drijfveren van Max of over zijn persoonlijke gedachten. Dit moet pure passie geweest zijn van iemand die heel rijk was en helemaal gek van bomen, vooral coniferen. Hij zal geen conifeer hebben kunnen laten staan. Zag hij een conifeer, dan moest hij hem hebben. Zien was niet genoeg, fotograferen ook niet. Max moest hem bezitten! Zou zijn vrouw nooit gezegd hebben, als hij weer een nieuwe conifeer zag: x93maar Max, je hebt al zoveel coniferenx94. En wat zou zijn antwoord dan zijn geweest? x93Jawel, maar dit is een heel bijzonderex94? Of eerder: x93het is toch mijn geld, waar bemoei je je meex94? Of zou hij niets gezegd hebben en de conifeer stiekem gekocht en geplant hebben? Misschien keek zijn vrouw toch nooit in zijn arboretum, omdat ze het een rare hobby vond. En wat zal ze gezegd hebben na de krach van 1929? x93Nou Max, dan verkoop je toch de coniferen!x94 Maar dat heeft Max niet gedaan; wel verkocht hij in 1935 zijn bedrijf aan ene Wagner uit Hannover handelend onder de naam Pelikan. Kennelijk waren zijn coniferen hem meer waard dan iets anders.

Namen van bomen of coniferen geef ik hier niet, daarvoor kun je beter zelf naar het arboretum gaan. Het zijn er ook te veel; dit is een unieke verzameling. Voor mooie zichten verwijs ik naar de fotox92s op de website van het arboretum. Ik heb hier alleen wat kleine wondertjes opgenomen, die ik zag op deze herfstige ochtend. Dauw op een blad, herfstnevel, spinrag met hele fijne waterdruppeltjes, een verkleurende struik. Een wandeling door het arboretum is de moeite waard! Maar bedenk tijdens die wandeling dat dit bestaat, dank zij een Duitse immigrant, een apotheker, later inkt- en plakfabrikant, een menger van chemicalixebn.

Gebruikte bronnen: de Graafschapsbode uit 1957 en 1993; de Gelderlander uit 1997, alle ingezien in de Gelderland bibliotheek, Arnhem.

Wil je echt grote tuinen bezoeken dan moet je in Engeland zijn. Stowe (locatie) is zox92n tuin, eigenlijk een park. Want bloeiende planten tref je er niet aan. Bomen, grasvelden, valleien, meren en natuurlijk beelden: tempels, obelisken, triomfbogen, een grotto. Want Stowe is een landschapspark dat gerealiseerd werd door de Britse adellijke familie Temple, eigenaars van Stowe sinds de 17^e eeuw. Het park is vooral de creatie van Sir Richard Temple (1675 -1749), later Viscount van Cobham en daarom Lord Cobham genoemd, en zijn neef met dezelfde naam: Viscount Richard Temple (1711 x96 1779), later Earl Temple en daarom met die laatste naam aangeduid. Lord Cobham begon in 1716 met de verandering van de tot dan toe formele tuin in een landschapstuin. Daartoe nam hij in dat jaar Charles Bridgeman als tuinarchitect in dienst. Vanaf 1730 kwam William Kent bij hem werken als architect, tevens tuinarchitect samen met Bridgeman. Kent had veel in Italixeb gewerkt en was, zoals gebruikelijk in die tijd, weg van de klassieken; vandaar de vele classicistische gebouwen op het landgoed. Daarna kwam, in 1741, de beroemde landschapsarchitect Lancelot x91Capabilityx92 Brown op Stowe werken, eerst samen met William Kent, later alleen. Hij bleef daar tot 1750, mogelijk omdat toen Earl Temple het landgoed erfde van zijn oom en zijn eigen x91head gardenerx92 meebracht.

  
 
Het ontwerp van het park wordt vaak alleen toegeschreven aan Brown, maar dat is niet juist. Brown is maar 10 jaar x91head gardenerx92 geweest op Stowe en hij zal ongetwijfeld belangrijk werk hebben gedaan, maar het was zo ongeveer zijn eerste betrekking en hij zal dus veel van Kent hebben geleerd. Feit is dat Brown wel een beroemde landschapsarchitect is geworden, beroemder dan Kent, omdat hij heel veel ontwerpen op zijn naam heeft staan. Zijn echte naam was Lancelot; hij dankt zijn bijnaam x91Capabilityx92 aan het feit dat hij overal en altijd mompelde over de grote mogelijkheden (Capability) die hij zag om het landgoed te verbeteren. De Engelse Wikipedia schrijft (vrij vertaald): x93Zijn ontwerpen, met zacht golvend gras doorlopend tot aan het huis, verspreide boomgroepen, groengordels, en meren als serpentines, vormden een nieuwe stijl, een x91tuinlozex92 landschapstuin, die het tot dan gangbare formele tuinontwerp omvergooidex94.  Zijn roem was op een hoogtepunt bij zijn dood, in 1783, maar werd daarna snel minder. De meningen over Brown waren nogal eens tegengesteld: sommigen vonden zijn werk een perfecte nabootsing van de natuur, anderen vonden dat juist nogal saai: een zwakke imitatie van de echte, de x91wildex92 natuur.

 
Het park is bijna 200 hectare groot en het is een genoegen er te wandelen en alle beelden te bekijken. Zonder de beelden is het inderdaad x91gemaaktex92 natuur: interessant maar niet heel boeiend; ook anders dan een tuin, want die is geen nabootsing van landschap. Ik vind het landschap van de Cotswolds met zijn golvende graanvelden, bossen en prachtige uitzichten al mooi genoeg; het zijn de beelden die dit park interessant en curieus maken. Het park is een monument van een tijdperk waarin alles geplaatst werd in het teken van de klassieken. Maar het is natuurlijk ook een monument van de ongebreidelde zucht naar macht en bezit van de Engelse adel. Om een idee te geven van die macht: het huis is 140 m breed! Het was hier dat koningin Victoria haar latere premier Disraeli voor het eerst ontmoette.

Huis en park werden in 1921 verkocht door de nazaten van de familie Temple (die het uiteindelijk brachten tot Dukes of Buckingham). De koper, ene Mr. Harry Shaw, een gewone meneer dus, deed het huis en landgoed in 1922 over aan een comitxe9, die er een school vestigde: Stowe school. In 1967 nam de National Trust het beheer van de tuinen over, en in 1989 werd de Trust eigenaar van de tuinen. Het huis is nog steeds in bezit bij de school en voor bezoek daarvan moet apart betaald worden. Het bezoek aan de tuinen kost al 7,50 Pond, voor het huis komt daar nog eens 4,50 Pond bij (2010), een lieve som, die de Engelsen echter grif betalen om iets moois te zien. Ook het huis is de moeite waard, maar alleen als je de rondleiding meemaakt, want zonder uitleg vond ik het teleurstellend. De restauratie van het huis is nog maar net op streek: de kosten zijn geschat op 16 Miljoen Pond. Hoeveel het onderhoud en de restauratie van de tuinen kost weet ik niet, maar dat zal ook een lieve som zijn.

 
Omdat het slecht weer werd, moesten wij onze ronde door het park beperken. Het makkelijkste kun je een combinatie van de verschillende uitgezette routes lopen. Natuurlijk zie je prachtige bomen en mooie slingervijvers, met weerspiegeling van de beelden en tempels. Maar ook geschiedkundig interessante zaken, zoals de Temple of British Worthies: de (op dat moment) 12 belangrijkste Engelsen, waaronder ook onze stadhouder Willem III, koning van Engeland, (gehuwd met koningin Mary): redder van het land toen Jacobus II dat katholiek wou maken en tegenstrever van Lodewijk XIV, de Franse Zonnekoning. Als enige vrouw zie ik koningin Elizabeth I, verder William Shakespeare en John Locke (filosoof: x93de mens is voor de mens een wolfx94), en Isaxe4c Newton, de man van K=ma, de belangrijkste wet van de klassieke mechanica, waarmee alle beweging te verklaren en te berekenen is.

Buiten het hek van Stowe zie ik nog de enorme wijdte van dit landgoed. Heel in de verte staat Captain Wolfex92s Column. Wat Captain Wolfe gedaan heeft weet ik niet, maar zijn kolom accentueert die wijdte als een uitroepteken in de lucht. De Temple familie heeft met Stowe een monument gecrexeberd van de Britse natie: groots en vol respect naar het verleden!

Literatuur: De beste website voor de geschiedenis van de tuin is: History. Over het huis en landgoed Stowe en de Temple family kun je het beste de Engelse  Wikipedia raadplegen. Aan Lancelot Brown is een gehele site gewijd met een overzicht van alle tuinen die door hem zijn ontworpen. Voor William Kent kun je het beste de Engelse Wikipedia raadplegen. Tenslotte: gegevens over de toegang tot de tuinen vind je op de site van de National Trust.

In 1857 vestigde James Smith (1824 -1894) zich op de buitenplaats Zomerlust in Kralingen, die in 1820 was gebouwd. James Smith was de directeur-eigenaar van de rederij James Smith & Co., die in 1851 was begonnen onder de naam J.A. van Hoey & Smith (zie Zeevaart weblog). In 1908 werden de aandelen van dit bedrijf overgenomen door Wm.H. Mxfcller & Co, een voorloper van Internatio-Mxfcller. Ongetwijfeld een familie met veel geld. James Smith besteedde dat geld echter goed, want hij kocht verschillende stukken weiland op en voegde die toe aan zijn buiten Zomerlust. In 1870 noemde hij het geheel Trompenburg (naar een vroeger huis van hem dat in 1833 werd gesloopt), en toen werd het westelijk deel van Trompenburg aangelegd door de tuinarchitecten Jan David Zocher jr. en zijn zoon Louis Paul Zocher. Dit is waar nu de wei en De Beek liggen, zie de plattegrond. De tweede generatie was William Smith (1849 x96 1918), die, samen met zijn vrouw, G. Smith – van Stolk, het oostelijk deel van Trompenburg aanlegde. De derde generatie was James van Hoey Smith (1891 – 1965) en hij begon met het het verzamelen van bomen, zodat Trompenburg een arboretum werd. De laatste generatie is James Richard Pennington van Hoey Smith (1921, zie foto), een vooraanstaand dendroloog, en hij ontwikkelde Trompenburg tot wat het nu is: een prachtige tuin met arboretum, middenin de stad. JRP (Dick) van Hoey Smith leeft nog en woont in het huis aan de Groene Wetering, waar je langs komt als je naar de overtuin gaat.

In 1958 werd het beheer van Trompenburg ondergebracht in de Stichting Arboretum Trompenburg en in 1996 heeft de heer Van Hoey Smith de leiding van het arboretum overgedragen aan de heer Gert Fortgens. Over de jaren is het arboretum sterk uitgebreid en het heeft nu een oppervlakte van 7 ha. De ingang is aan de Honingerdijk (zie kaart). Het wordt mede in stand gehouden door vele vrijwilligers en een contributie van de bezoekers: 5 Euro per dag; het is niet veel voor zoveel schoonheid!

Behalve dat Trompenburg mooi is, is het ook indrukwekkend als je de getallen ziet. Er waren in 1979 al meer dan 2000 verschillende bomen en struiken, en dat aantal is sindsdien nog aanzienlijk uitgebreid. Trompenburg is houder van de Nederlandse Planten Collecties van Quercus (eik) met 300 soorten, Fagus (beuk) met 100 soorten en Hosta met 750 soorten. Verder meer dan 600 soorten Rododendrons, honderden soorten Chamaecyparis, jeneverbessen, sparren, dennen, Taxus en Thuja. Te veel om op te noemen. En natuurlijk vele soorten esdoorns, berken, wilgen en hulsten.

Vroeger was Trompenburg vooral arboretum, maar tegenwoordig afficheren zij zich terecht als x93Tuinen en Arboretumx94. Er is zeer veel bloeiends te zien. En overal keurige naambordjes, dus je kunt alle plantnamen achterhalen.

Ik liep de tuin tegen de wijzers van de klok in, ongeveer volgens de nummering van de plattegrond. Je komt dan na een poosje uit bij de Pergola, een prachtig stukje tuinarchitectuur. Mooie vijver met beeld van zwaan, prettige bankjes waar je even kunt zitten om te kijken en mooie bloeiende borders, niet al te keurig, maar zeer genotvol. Als je dan door loopt naar het theehuis, kom je eerst in de Tuin Excelsior, een nieuw verworven stuk, waar even verder De Uithoek ligt, waar je wat kunt drinken en een tosti eten. Onderweg prachtige wilde bloemenborders, met mooie golvende lijnen. Terug loop je dan weer door een stukje echt bos, met ontwortelde bomen en al.

Via de Tuin Hintzen (ook heel mooi), kwam ik bij de Succulentenkas; die moet je beslist niet overslaan, zoals ik eerst van plan was. Dit schijnt de grote hobby te zijn van de heer Van Hoey Smith. De oudste succulent werd mij getoond door xe9xe9n der vrijwilligers: die kreeg Van Hoey S. al in 1929 van zijn oma(?); een bijzonder cadeau voor een kind van 8. De plantvormen in de Succulentenkas lijken gemaakt voor de fotograaf; ik kon er niet genoeg van krijgen.

Vandaar naar de overtuin. Ook mooi, vooral van belijning. Hier minder bloeiende planten. In Vredenoord is het vredig; geniet van de vijver en de stilte. Terug heb ik De Beek genomen. Mooi, met al die witte bruggetjes. Hier ook veel vissen en eenden. Ook mooi: de centrale open weide. Achteraf zag ik dat ik toch nog een stuk van het centrale deel gemist had: de Goudvisvijver en het Eikenprieel. Een mooie reden om later nog eens terug te gaan.

Wat ik vooral heerlijk vond aan Trompenburg was de rust. (Het ligt misschien niet toevallig naast de herberg In den Rustwat). Je moet hier zonder haast doorlopen; deze tuin jaagt niet op. Wat ik ook bijzonder vond was dat de tuin niet overgeorganiseerd is: het gras is niet perfect, de randen niet helemaal strak, er staat hier en daar een uitgezaaide vreemdeling tussen de planten. Ik denk dat het allemaal bijdraagt tot die sfeer van ontspanning waar ik in ieder geval erg van genoot.

Gebruikte litteratuur: (1) Wikipedia; (2) Trompenburg website.

Net noordelijk van de stad Arnhem ligt het landgoed Warnsborn met het hotel Groot Warnsborn (zie kaart). Warnsborn is onderdeel van Marixebnborn, waarvan verschillende landgoederen deel uitmaken, zoals ook Marixebndaal en Hoog Erf. Al deze gebieden zijn eigendom van Geldersch Lanschap en Geldersche Kastelen (GLGK). In 2002 is (door GLGK) de terrassentuin bij de oranjerie van Groot Warnsborn gerestaureerd. Dit is een bijzondere tuin, omdat terrassentuinen in Nederland niet veel voorkomen.

Het huidige Warnsborn – de naam duidt op een bron x96 heette vroeger eigenlijk Laag Erf, en was voor 1650 eigendom van het Agnietenconvent in Arnhem. Dit in tegenstelling tot Hoog Erf, dat eigendom was van het klooster Marixebndaal. (De huidige boerderij Laag Erf ligt op Warnsborn, vanuit het hotel richting Kemperbergerweg). Rond 1650 werden de Middeleeuwse kloostergoederen verkocht aan rijke particulieren; Hoog Erf en Laag Erf kwam samen in bezit van de Arnhemse burgemeester Everwijn en werden samen Warnsborn genoemd. In 1894 werd Hoog Erf weer afgesplitst en bleef Laag Erf de naam Warnsborn houden.

In 1929 kwam Warnsborn in handen van een projectontwikkelaar die er villabouw wilde realiseren. De Gelderse commissaris van de Koningin, S. baron Van Heemstra verzette zich daartegen en het gebied werd onteigend en kwam uiteindelijk in bezit van Geldersch Landschap, waarvan de baron xe9xe9n der oprichters was. Het oorspronkelijke landhuis brandde in 1945 af en werd vervangen door het huidige hotel Groot Warnsborn, dat op dit moment wordt verbouwd. De oranjerie is in gebruik als ontvangstruimte en hier kun je wat eten en drinken. Aangebouwd aan de oranjerie zijn een orchideexebnkas en een druivenkas, geschikt voor partijen en recepties.

De terrassentuin werd rond 1900 aangelegd en 10 jaar later gewijzigd naar ontwerp van Hendrik Copijn (1842 x96 1923). Copijn wordt niet gerekend bij de grote Nederlandse tuinarchitecten; hij heeft niet zo zeer een eigen stijl. De Copijns zijn vooral bekend als boomkweker en deze Copijn was vooral ook een groot bomenkenner. Zijn tuinontwerpstijl is wat meer eclectisch en redelijk naar de mode. Hij is vooral bekend geworden door zijn ontwerp van de tuinen van het Haarzuilense kasteel De Haar.

De huidige terrassentuin van Warnsborn is door GLGK gerestaureerd naar het oorspronkelijk ontwerp van Copijn. De tuin is eigendom van en wordt onderhouden door GLGK. Het is een mooie tuin, schitterend gelegen tussen de hoge bomen en met op de achtergrond de mooi gerestaureerde oranjerie. Ik heb de tuin in diverse tijden van het zomerseizoen bezocht. Het mooiste is hij half mei en eind juni/begin juli; in mei bloeien er heel veel rododendrons en is het blad van de bomen nog fris groen en donkerbruin (van de bruine beuken). Er is een rododendronvallei (aan de noord zijde van de oranjerie) en die moet je zeker doorlopen in de tweede helft mei (ik was er iets te vroeg). Eind juni bloeien er heel veel bloemen en hopelijk ook de rozen. Die wilden nog niet erg toen ik er was.

Ik raad ook aan om doorlopend door de rododendronvallei het ommetje te maken rond de vijver en langs de sprengen. Want ook daar bloeit veel moois. Prachtige open ruimtes in het bos, in de vorm van weiland en nat gebied. Er is daar ook nog het zogenaamde Rondje Warnsborn uitgezet, een trainingsparcours van 840 m, waar Bram Som en Arnoud Okken de basis gelegd hebben voor hun hardlooptitel op de 800 m. (Een Sommetje maken is de uitdrukking hiervoor). Volgens het informatiebord werd de snelste tijd hier gelopen door Arnoud Okken in 2002 met 2x9240x94. Ik raad aan hier minimaal een half uur over te doen; het is gezonder en je geniet meer!

De tuin heeft terrassen in twee verdiepingen. Er is een mooi hek, waarmee de tuin is afgescheiden van het bos. De taxushagen zijn heel oud, enige jaren geleden gesnoeid en hebben zich goed hersteld. Net buiten de tuin staat de witte kapel, behorend bij het oorspronkelijke huis. Zeer fotogeniek! Tussen de gazons zijn mooie paden aangelegd en er is een mooi kanaaltje dwars op het hoofdpad. En een mooie vijver, romantisch met rechte vormen, en een klein waterspuwertje. Het water komt natuurlijk van de spreng op het landgoed. De beplanting in de tuin is gevarieerd met mooie kleuren- en vormencombinaties. De belijning van de tuin is strak, maar het geheel is toch behoorlijk informeel en speels door de beplanting.

Als je de tuin wilt bezoeken en je komt van ver, zou ik wel even informeren (contact details alhier) of er niet een receptie is. Want dan is de tuin mogelijk niet vrij toegankelijk. Vroeg in de week x92s morgens is het meestal stil. De ochtend is so-wie-so geschikt voor bezoek, want dan filtert het licht prachtig door de bomen. De tuin bekijken, een rustig Sommetje maken en daarna een aangenaam kopje koffie op het terras is aan te bevelen. Het laatste overigens alleen, als de bediening zijn werk goed doet: dat is bedienen zonder populaire praat. Maar dat komt hier vast in orde!

Een bezoek aan de tuinen van kasteel Twickel is een absolute aanrader. De tuin is te verdelen in een rotstuin, die overigens niet zo rotsig is, een formele tuin naast het kasteel, een landschapspark met rozentuin en een moestuin annex kwekerij. De parktuin is in april 2009 heropend na een renovatie, die enkele jaren geduurd heeft en die is uitgevoerd naar ontwerp van Michael van Gessel. De diverse tuinen zijn ontworpen en aangelegd sinds ca 1600, door beroemde tuin- en landschapsarchitecten als Zocher, Pechtold, Poortman en dus onlangs Van Gessel. De rotstuin stamt uit 1922 en is een eigen ontwerp van de laatste familie-eigenaar, de barones Marie Van Heeckeren van Wassenaer.

Twickel is xe9xe9n van de grootste particuliere bezittingen in Nederland; het landgoed is 4000 ha groot met meer dan 100 pachtboeren; daarnaast bezit Twickel nog ruim 2000 ha landgoederen elders, zoals bij Wassenaar, Dieren, Zevenaar, Lochem, Laag-Soeren en Lage in Duitsland. Ziehier de ligging van Twickel op Google Earth.

Het mooie van Twickel begint al bij de parkeerplaats. De vorm is halfrond en daardoor zie je maar weinig autox92s. De toegang tot Twickel kost 5 Euro, goedkoop voor zoveel moois. Na de ingang loop je eerst door een stukje park met bloeiend gras naar de door de barones ontworpen rotstuin. Het is een mooie, rustige tuin, met veel perken volgens gebogen lijnen. Mooie oude bomen en een Gunnera op ruim gazon, alles perfect gemaaid en de randjes afgestoken. Beeldje van de barones tussen de rodox92s: wel een echte barones, als ik dat zo mag zeggen. Kamperfoelie rond eik doet het erg mooi (foto onder aan).

Dan naar de formele tuin. Deze kreeg zijn definitieve vorm in 1907 door Poortman, die het werk van zijn vroegere baas, de Parijzenaar Edouard Andrxe9, afmaakte. Ik vond deze tuin erg mooi, met zijn superstrakke lijnen, gebeeldhouwde taxus-figuren en marmeren beelden. En dan af en toe die perkjes met bloemetjes er tussen; losse kleuraccenten in strakke vormgeving. Hier staan ook de sinaasappelboompjes (foto beneden), meer dan 100 jaar oud, waarvan Twickel de nationale collectiehouder is. In de oranjerie is een theeschenkerij, daar kun je wat eten, maar dan moet je wel op tijd zijn (voor 13.30 uur). De zaak wordt gerund door vrijwilligers; erg aardig van ze, maar waarom worden deze mensen niet gewoon betaald?

Na de tuinen naar het park: pas opnieuw vorm gegeven door Van Gessel. Zijn kenmerk is rust en soberheid. En gebruik maken van het bestaande: x91Wat aanwezig is, is de beste leidraad voor datgene wat er zou moeten komenx92 (Joseph Spence, 1699 x96 1768). Het landschap moet echter wel ontdaan worden van de in de tijd optredende verrommeling: x93Het penseel van de landschapsarchitect is de bijlx94 (Petzold, 1815 x96 1891). Het doet een beetje pijn, maar het resultaat is er naar.

Je ziet hier prachtige vijvers met randen van bloeiende wilde planten. Mooie bruggen over het water. De lange brug op stalen liggers past perfect in dit landschap. En de brug in Bentheimer zandsteen (op de foto helemaal achterin beeld) is een verwijzing naar Bentheim dicht bij Lage, eigendom van Twickel. Op het x91bergjex92 is in 2008 door Van Gessel een tempel geplaatst (foto onder), naar ontwerp van Zocher jr uit 1835. Daarvoor velden met bloeiende wilde planten in natte en drogere milieus. Vanuit het park mooi zicht op de watertoren van Delden. Deze is gebouwd kort nadat baron Jacob van Heeckeren van Wassenaer in 1886/87 in het park naar water liet boren. Hij boorde tot 566 m diepte, maar trof alleen maar zout water aan. Hij tipte bevriende ondernemers en zo is de latere zoutwinning bij Boekelo ontstaan. Een klein monumentje in het park, 100 jaar later geschonken door AKZO Zout Chemie, herinnert hieraan.

Op de wildbaan lopen damherten; de wildbaan is niet toegankelijk, maar men geniet van de mooie open ruimte, met de belijning van lichte paden en het dunne hekwerk. Doorlopend kom je bij de rozentuin: erg sober; ik verwacht bij een rozentuin een weelderiger geheel. Ik vond de twee paviljoens aan de ingang, met goudkleurige metalen invulling, mooi, maar dat vond mijn metgezel niet.

Tussen het x91bergjex92 en de wildbaan is de Van Gesselbrug met waterval. Ik heb de waterval niet gezien; was te druk met het fotograferen van de brug. Goede illustratie van zijn ontwerpstijl: sobere ingetogen, maar toch rijke vormgeving. Het genot zit in het detail.

Tenslotte nog naar de kwekerij. Wel, als je rozen rijk wilt zien bloeien, moet je hier wezen. Er is veel te koop. De prijzen weet ik niet, maar ik vond Fragrant sur Price wel grappig. Zou hij ook geuren zonder prijs? De moestuin en kwekerij zijn helemaal ommuurd; een garantie voor een groeizaam klimaat. En het laat, op een andere manier, nog eens de rijkdom van de vroegere landgoedbezitters zien. Waaraan we nu, anno 2009, toch veel te danken hebben!

Gebruikte litteratuur: (1) Twickel, Zijn Heeren en Vrouwen, Zijn Have en Goed, Harry Wonink, 1986; (2) Onzichtbaar Werk, Michael van Gessel, Landschapsarchitect, Christian Bertram & Erik de Jong, NAi uitgevers, 2008; (3) Website Stichting Twickel; (4) Wikipedia over Twickel.

Amstelveen heeft een traditie op het gebied van heemparken. Ze staan beschreven in hun website, waar overigens niet de grootte van de parken vermeld is. Ik bezocht op een mooie dag in maart het Dr. Jac. P. Thijssepark, gelegen aan de Prins Bernhardlaan. Met de aanleg van dit heempark werd begonnen in 1940. Het ontwerp voor het park is van Chr. Broerse, vm hoofd plantsoenen van Amstelveen; een ander park in Amstelveen is naar hem vernoemd. Het Thijssepark is 5,3 ha groot en ligt tussen de Hoornsloot en de Amsterdamseweg in Amstelveen (zie kaart) en het loopt als een lange dunne slinger van ca 50 m breed over een lengte van 1 km. Door deze lengte is er een enorme variatie mogelijk en lijkt het park veel groter dan het is. De paden door het park hebben namen als: Heidepad, Bosbespad, Mosdal, Jeneverbespad, Gentianenpad en Langs de Sloot; daarmee doen ze denken aan de man naar wie het park vernoemd is: Dr. Jac. P. Thijsse. Hij leefde van 1865 x96 1945 en heeft dus nog het eerste ontwerp en aanleg meegemaakt.

Thijsse is bekend als schrijver van de Verkade albums en – samen met Van Tienhoven – als oprichter van de Vereniging Natuurmonumenten. Dit laatste naar aanleiding van het voornemen van Amsterdam om het Naardermeer te gaan gebruiken als vuilstort (1904). Thijssex92s grote doel was: genieten van de natuur, deze beschermen en x96 als blijmoedig onderwijzer – te vertellen over al het moois dat hij zag op zijn wandelingen. Het park in Amstelveen doet zijn naamgever eer aan, want het is mooi en men waant zich in een (weliswaar gemaakte) natuurlijke oase midden in een zeer druk gebied, waar men heel veel verschillende planten ziet.

Ik begon mijn wandeling aan de ingang aan de Bernhardlaan, alwaar ik eerst met enige te dure autox92s werd geconfronteerd. Niet geheel in de stijl van Thijsse, want die was een eenvoudig mens, die zeker geen Hummer gereden zou hebben. Daarom snel het park in. Loop je eerst het Heidepad af en daar staat ook echt heide. Vreemd in deze omgeving, maar het kan natuurlijk goed in deze zure veengrond. Daarna kom je bij het Bosbespad (ik liep rond tegen de klok in) en dan loop je langs het water. Dat vind ik wel het mooiste van dit parkje, het zwarte veenwater met zijn voortdurende spiegeling. Het is het water dat hier voor de ruimte zorgt, want grasvelden zijn er niet.

Er bloeit nog niet zoveel, maar ik zie narcissen, primulax92s, anemonen, longkruid, crocussen en voorjaarshelmkruid. Je moet hier een paar keer per jaar komen om alles te zien. Nu vallen vooral de prachtige kleuren van groengele mossen en rode takken van struiken op. Af en toe een reiger, een waterhoen, een eend. Het waterpeil in dit gebied ligt bijna 2 m onder NAP ligt en wordt nog gevarieerd middels sluisjes en overlaten. Dat herinnert mij aan prof. ir. J.T. Thijsse, zoon van .. en hoogleraar vloeistofmechanica in Delft, tevens oprichter en eerste directeur van mijn eerdere werkgever, Waterloopkundig Laboratorium Delft.

Apart om in deze omgeving ook nog een Jeneverbespad te hebben, toch bepaald een struik van het oosten des lands. Maar kennelijk doen ze het hier goed.

Ik constateer dat er veel onderhoud gedaan wordt in zox92n heemtuin. Er lopen vrijwilligers rond en zelfs een man met een bladblazer. Kennelijk is het niet zo, dat je de natuur maar zo zijn gang kunt laten gaan. Een heemtuin is geen natuur, maar cultuur. Het is gewoon een tuin, maar dan met soorten die natuurlijk in ons land voorkomen, en niet met gefokte planten. Dat betekent dat de bloemen kleiner zijn dan normaal en dat je er dicht op moet gaan wil je ze aardig fotograferen. Maar het gewone tuinieren is de laatste jaren ook opgeschoven naar meer natuurlijke planten. Op een site las ik dat, na Amstelveen, heemtuinen als paddenstoelen uit de grond zijn geschoten en dat het woord heemtuin inmiddels een internationaal woord is.

Het IVN organiseert wandelingen in het Thijssepark. Interessant is ook de website, de enige echte over het Thijssepark, zeggen ze. Daarom stop ik nu meteen met dit geschrift. Bezoek vooral het park!

Wil je een boek lezen over Thijsse, lees dan de biografie van Sietzo Dijkhuizen: Jac. P. Thijsse, natuurbeschermer, flaneur en auteur van Verkade-albums, Arbeiderspers, 2005.

Op 2 september 1609 voer Henry Hudson, in opdracht van de Nederlandse VOC, met zijn schip de Halve Maen, de "Great River of the Mountains" op. Hij had de opdracht een nieuwe weg, via het westen, naar Indixeb te vinden. Zijn missie werd door de VOC, zijn opdrachtgever, beschouwd als een mislukking, want de Hudson, zoals de rivier daarna genoemd werd, gaf geen verdere verbinding met daarachter gelegen zeexebn. Maar met zijn reis begon de Europese geschiedenis van New York.

Aangezien er bont te verhandelen viel en ook overigens dit gebied veel te bieden had, werd in 1621 in Nederland de West Indische Compagnie opgericht. In mei 1623 zette het WIC-schip Nieuw Nederlandt 30 protestantse families, merendeels voor de Spanjaarden gevluchte Walen, aan land op de tip van het eiland Manhattan. En op 22 april 1625 kondigde de WIC de vestiging van het Fort Nieuw Amsterdam op deze plaats af. De koop van het eiland Manhattan werd voltooid in 1626. De Nederlandse tuin-ontwerper Piet Oudolf kreeg 375 jaar later de opdracht om de tuinen van het zogenoemde Battery Park opnieuw aan te leggen. Deze tuinen zijn nu voor een groot deel gereed.

De Battery is het grootste publieke open gebied in downtown Manhattan; er wonen bijna 40.000 mensen op loopafstand van de Battery en er werken daar zo’n 300.000 mensen. Alle toeristen die naar Ellis eiland en Staten eiland gaan stappen hier op de boot. In 1995 besloot de City of New York dit gebied, dat zwaar verwaarloosd was, op te knappen. Daarvoor werd een budget van 80 miljoen dollar beschikbaar gemaakt. Dat is dus echt veel geld, als je bedenkt dat dit gebied in totaal zo’n 12 ha groot is. In 2010 moet het werk voltooid zijn.

Het gebied is eigendom van New York Parks & Recreation, dat alle parken in New York beheert. En die zien er dus echt goed uit, althans die ik gezien heb op Manhattan. (Manhattan heeft twee keer zoveel inwoners als Amsterdam op een oppervlak dat de helft is van Amsterdam). Het renovatieplan werd gemaakt door het architecten-bureau Ehrenkrantz & Eckstut, met de landschapsarchitect Philip Winslow. Vervolgens mocht Piet Oudolf de beplanting ontwerpen. In feite zijn de Gardens of Remembrance maar een onderdeel van het gehele (Battery) park en Oudolf legt meer aan dan alleen deze Garden of Remembrance. Overigens geeft de Garden of Remembrance (onder andere) eer aan de op 9/11 in het WTC omgekomenen, maar veel belangrijker is het monument voor de gevallenen van de Navy tijdens de Tweede Wereldoorlog. In feite is de Battery xe9xe9n grote plaats van herinnering aan zeer vele zaken uit de Amerikaanse geschiedenis.

De tuinen zijn mooi, maar hebben toch ook een beperking. En dat is dat de ontwerpen van Oudolf niet veel met de zee te maken hebben; hij ontwerpt vooral prairie-achtige tuinen en bij deze tuinen zie je altijd water en daar horen zijn favoriete planten niet altijd bij. Bovendien zijn de tuinen wel erg versnipperd en dat past ook niet zo goed bij zijn ontwerpen. Dat neemt niet weg dat een dergelijke opdracht buitengewoon eervol is en dat de tuinen velen zullen aanspreken. De planten die je ziet zijn natuurlijk heel erg Oudolf: grassen, Agastache, Anemone, Asters, Eupatorium, Echinacea, Kirengeshoma, Perovskia, Persicaria en Sanguisorba. Als je in New York bent moet je er zeker heen gaan!

Gebruikte litteratuur: The Historical Atlas of New York City door Eric Homberger.

"Als God in Groningen". Zo voelden wij ons dit weekend. Wat is hier veel te zien en wat heeft deze provincie nog een rijkdom die onbekend en onaangetast is gebleven. Een aanrader om hier eens wat langer te verblijven! Wij logeerden op de Piloersemaborg bij gastvrouw Hilda Soek en aten in het Schathoes Verhildersum bij haar man, Dick Soek; alles buitengewoon plezierig en zeer gastvrij. En zowel de tuinen als de borg Verhildersum zijn de moeite van een bezoek waard. De borg ligt net buiten Leens in West-Groningen. Informatie over de borg en de tuinen is te vinden op de website van de Stichting Landgoed Verhildersum.

De borg dateert al uit de 14e eeuw en werd toen bewoond door het geslacht Ferhildema. Vanaf eind 16e eeuw was het, door overerving, in handen van het geslacht Tjarda van Starkenborgh. In 1792 kreeg het huis zijn huidige uiterlijk.

De tuin rond de borg is een symmetrische stijltuin met invloeden uit de Renaissance en de Barok. In de tuin zijn in de zomer veel rozen en clematissen te zien en in het voorjaar stinzeplanten. Verder een moestuin en boomgaard met veel oude soorten. De tuin is "aangekleed" met bronzen beelden van Eddy Roos. Het zijn er veel, maar dat kan hier gemakkelijk, want de tuin is verder erg rustig.

Na de tuin is een bezoek aan de borg een aanrader. Hier leefde men rijk! Of het ‘s winters ook zo’n pretje was staat te bezien. Men kon misschien nog gaan buurten op de Piloersemaborg, toch nog 10 km weg. Maar ‘s zomers was het vast dubbel genieten!

The Royal Mile in Park Berg en Bos is onderdeel van de Trixebnnale Apeldoorn. De Trixebnnale duurt 100 dagen, van 11 juni tot 28 september 2008, en wordt iedere 3 jaar georganiseerd. Apeldoorn wil zich hiermee als groene stad presenteren. Naast de Trixebnnale zijn er vele andere activiteiten, zoals tentoonstellingen over het landschap, lezingen en een tuinenroute door de stad. En niet te vergeten de tuinen van Het Loo.

The Royal Mile is wel xe9xe9n van de hoogtepunten van de Trixebnnale, maar na 28 september is het belangrijkste deel van de Mile verdwenen. Van de totale lengte van 1609,34 m bestaat de eerste 400 m uit een blijvende vaste planten border; daarachter bevinden zich de xe9xe9nmalige borders, gevuld met bollen, knollen en eenjarigen.

Jacqueline van der Kloet is de hoofdontwerper van de Royal Mile; zij heeft de vaste planten border ontworpen en had de coxf6rdinatie van het tweede deel van de Mile. Dit tweede deel is onderverdeeld in diverse borders ter weerszijden van een centraal pad; iedere border heeft een eigen hoofdkleur en is ontworpen door (een) andere ontwerper(s). Zo zijn 10 borders ontstaan, 5 aan iedere kant, met – tegenover elkaar – kleuren die alleen verschillen in verzadiging of helderheid.

Achtereenvolgens staan tegenover elkaar de kleuren Paars en Lila, Rood en Roze, Oranje en Zachtoranje, Geel en Zachtgeel en, tenslotte, Wit en Grijsgroen. De kleuren moeten niet al te letterlijk worden opgevat; in iedere border komen veel andere kleuren voor, maar de hoofdkleur is meestal wel duidelijk. Alleen de Rode border bevat mijns inziens erg weinig rood, en de Witte border bevat heel veel kleuren, waaronder wit. Maar misschien is bij deze laatste de gedachte dat wit een mengkleur is van alle andere kleuren.

Ik ben twee keer op de Mile geweest en vond hem mooi. Als je iets wilt leren over het gebruik van kleuren, dan kun je hier terecht. En dan blijkt dat heel veel kxe0n. Er had (naar mijn idee) iets meer coxf6rdinatie moeten zijn in de onderlinge afstemming. Iedere ontwerper heeft zijn eigen border gemaakt en er zit te weinig verloop naar de andere border toe. Jammer ook dat er zo veel Verbena gebruikt is. Een prachtige plant, volgens mij al door Mien Ruijs ontdekt, maar hier teveel toegepast. Verder alle complimenten voor de ontwerpers en de gemeente Apeldoorn!

Arnhem heeft zijn Sonsbeektentoonstelling met het thema Grandeur, heel mooi, maar eerlijk gezegd is die titel een beetje gezocht. Wil je grandeur zien, dan moet je naar de tuinen van Het Loo. Dit heeft een voor Nederland ongekende allure. Ik vermoed hier – op afstand – de hand van Beatrix; zij heeft het lef, de stijl en de smaak om zoiets door te zetten. Ik voorspel dat dit ook internationaal een topper gaat worden. Weinig tuinen kunnen zich hiermee meten.

Eerst een overzicht van hoe het in elkaar zit: links de plattegrond met de naamgeving van de verschillende tuinen; vervolgens de boventuin, zoals nu net gerestaureerd naar een tekening uit ca 1700, dan een overzicht van de tuin naar ontwerp van ca 1800, en een foto van huis en tuin volgens datzelfde ontwerp, genomen in 1975, vxf3xf3r de eerste restauratie. (Foto vanuit zuid naar noord).

Het Oude Loo werd in 1684 gekocht door Willem III (1650 – 1702), stadhouder van de Republiek der Zeven Verenigde Provincixebn. In 1686 is Het (nieuwe) Loo gereed voor zijn echtgenote, de Engelse kroonprinses Mary Stuart (1662 -1694). In 1688 aanvaarden Willem en Mary het Koningschap van Engeland, en daarmee is Het Loo dus een paleis van de Engelse Koning geworden. In 1692 wordt het uitgebreid overeenkomstig die status. Beiden zijn tuinliefhebbers en de tuin wordt aangelegd volgens de principes van de formele tuin. Daniel Marot wordt ingeschakeld om paleis en tuin te verfraaien.

Eind 18e eeuw kwam de mode van de romantische landschapstuin opzetten. Een dergelijke tuin was bovendien goedkoper te onderhouden. Daarom ook hier een dergelijk ontwerp en realisatie. Koning Lodewijk Napoleon woonde hier omstreeks 1805 – 1810. Het paleis werd volledig wit gepleisterd en van de formele tuin bleef niets over. Bijna 200 jaar was het feitelijk niet meer dan een groot landgoed, aardig maar doorsnee.

Van 1977 – 1984 werd de eerste grote restauratie uitgevoerd; de tuinen werden grotendeels hersteld; het pleisterwerk verdween. Het Loo werd in 1984 opengesteld als museum. In 2000 was deze restauratie compleet. Inmiddels was echter een oude plattegrond van de boventuin gevonden, en in 2003 is de voorbereiding begonnen om deze boventuin volgens oorspronkelijk ontwerp te restaureren. Deze restauratie is recent (april 2008) afgerond.

Het resultaat is overweldigend. Dit is perfectie tot in het detail. Ik haal aan wat de (Engelse) lijfarts van de Koning, Walter Harris, in 1699 schreef over de tuinen: "De tuinen van Het Loo zijn zo beroemd en zo opmerkelijk voor alle omliggende provincies, dat belangstellenden, zowel uit verschillende delen van Duitsland, als uit alle Verenigde Provincixebn, zich geregeld daarheen begeven om hun nieuwsgierigheid tevreden te stellen." In vele opzichten kon Het Loo zich meten met Versailles, in enkele opzichten had Het Loo meer te bieden.

Zo werd het water op Het Loo aangevoerd vanuit sprengenbeken op de Veluwe, waardoor automatisch druk op het water stond terwijl het helder en fris was, en niet – zoals in Versailles – stonk. Harris: "… omdat het water daar (in Versailles) spoedig tot bederf overgaat, en zodra de fonteinen in werking zijn gezet, er een vieze lucht verspreid wordt in de tuinen". De fonteinen van Het Loo spoten net zo hoog als in Versailles, maar zonder machinerie, dank zij de beken van de Veluwe.

Ik denk dat Harris posthuum opnieuw zijn gelijk krijgt en hoop dat velen van deze tuinen zullen genieten.